بیماریهای کلیه: تشخیص، درمان و پیشگیری
کلیهها از اندامهای حیاتی بدن هستند که وظیفه تصفیه خون، دفع مواد زائد، تنظیم فشار خون و تعادل الکترولیتها را بر عهده دارند. بیماریهای کلیه میتوانند به تدریج پیشرفت کرده و در صورت عدم درمان به موقع، منجر به نارسایی کلیه شوند. شناخت علائم و روشهای درمانی به موقع میتواند از عوارض جبرانناپذیر جلوگیری کند.
آناتومی و عملکرد کلیهها
کلیهها دو عضو لوبیایی شکل هستند که در دو طرف ستون فقرات و در زیر دندهها قرار گرفتهاند. هر کلیه حدود ۱۲ سانتیمتر طول و ۱۵۰ گرم وزن دارد. عملکرد اصلی کلیهها شامل:
- تصفیه خون و دفع مواد زائد مانند اوره و کراتینین
- تنظیم تعادل آب و الکترولیتهای بدن
- کنترل فشار خون از طریق ترشح رنین
- تولید اریتروپویتین که محرک تولید گلبولهای قرمز است
- فعال کردن ویتامین D برای جذب کلسیم
شایعترین بیماریهای کلیه
سنگ کلیه (Nephrolithiasis)
سنگ کلیه یکی از شایعترین مشکلات اورولوژی است که در اثر تجمع مواد معدنی در کلیه تشکیل میشود. سنگها ممکن است در کلیه، حالب، مثانه یا مجرای ادرار قرار گیرند و باعث درد شدید، خونریزی ادراری و عفونت شوند.
انواع سنگ کلیه:
- سنگهای کلسیمی: شایعترین نوع (۸۰٪ موارد) که معمولاً به صورت اگزالات کلسیم یا فسفات کلسیم هستند
- سنگهای اسید اوریکی: در بیماران مبتلا به نقرس یا دهیدراته شدن شدید
- سنگهای استروویتی: در اثر عفونتهای ادراری با باکتریهای تولیدکننده اورهآز
- سنگهای سیستینی: نادر و ارثی، ناشی از اختلال در بازجذب سیستین در کلیه
درمان سنگ کلیه:
درمان سنگ کلیه بستگی به اندازه، موقعیت و نوع سنگ دارد:
- درمان دارویی: برای سنگهای کوچک (کمتر از ۵ میلیمتر) با تجویز مسکن و داروهای شلکننده عضلات
- سنگشکنی برون اندامی (ESWL): استفاده از امواج صوتی برای خرد کردن سنگها
- یورترورنوسکوپی (URS): استفاده از اندوسکوپ برای برداشتن سنگ از حالب
- پیلوتومی پوستی (PCNL): برای سنگهای بزرگ کلیه با ایجاد برش کوچک در پشت
- جراحی باز: در موارد نادر برای سنگهای بسیار بزرگ یا پیچیده
نارسایی کلیه (Renal Failure)
نارسایی کلیه به شرایطی گفته میشود که کلیهها قادر به انجام وظایف خود نباشند. نارسایی کلیه میتواند حاد (ناگهانی) یا مزمن (تدریجی) باشد.
نارسایی حاد کلیه (AKI):
کاهش ناگهانی عملکرد کلیه که در عرض چند ساعت یا چند روز اتفاق میافتد. علل شایع شامل:
- کاهش جریان خون به کلیهها (شوک، خونریزی شدید، کمآبی)
- آسیب مستقیم به کلیهها (سپسیس، داروها، مواد حاجب رادیولوژی)
- انسداد مجاری ادراری (سنگ کلیه، تومور، بزرگ شدن پروستات)
نارسایی مزمن کلیه (CKD):
کاهش تدریجی عملکرد کلیه در طی ماهها یا سالها. بر اساس دستورالعمل KDIGO، CKD به ۵ مرحله تقسیم میشود:
- مرحله ۱: آسیب کلیه با GFR طبیعی یا افزایش یافته (≥۹۰)
- مرحله ۲: آسیب کلیه با GFR کاهش خفیف (۶۰-۸۹)
- مرحله ۳: GFR کاهش متوسط (۳۰-۵۹)
- مرحله ۴: GFR کاهش شدید (۱۵-۲۹)
- مرحله ۵: نارسایی کلیه (GFR <۱۵) که نیاز به درمان جایگزین کلیه دارد
درمان نارسایی کلیه:
درمان بستگی به نوع و مرحله نارسایی کلیه دارد:
- کنترل فشار خون: با استفاده از مهارکنندههای ACE یا ARB
- کنترل قند خون: در بیماران دیابتی
- رژیم غذایی: محدودیت پروتئین، پتاسیم، فسفر و سدیم
- داروها: اریتروپویتین برای کمخونی، ویتامین D فعال برای سلامت استخوان
- دیالیز: همودیالیز یا دیالیز صفاقی برای مراحل پیشرفته
- پیوند کلیه: بهترین گزینه درمانی برای بیماران مناسب
عفونت کلیه (پیلونفritis)
پیلونفریت عفونت باکتریایی کلیه است که معمولاً از طریق مجاری ادراری به کلیهها سرایت میکند. این بیماری میتواند حاد یا مزمن باشد و در صورت عدم درمان مناسب، میتواند منجر به آسیب دائمی کلیه یا سپسیس شود.
علائم عفونت کلیه:
- تب و لرز
- درد در ناحیه پهلو یا کمر
- تهوع و استفراغ
- تکرر ادرار و سوزش ادرار
- ادرار کدر یا خونی
درمان عفونت کلیه:
درمان شامل آنتیبیوتیکهای مناسب (مانند سیپروفلوکساسین، لووفلوکساسین) به مدت ۷-۱۴ روز است. در موارد شدید ممکن است نیاز به بستری در بیمارستان و تجویز آنتیبیوتیکهای داخل وریدی باشد.
بیماری پلیکیستیک کلیه (PKD)
بیماری پلیکیستیک کلیه یک اختلال ارثی است که در آن کیستهای متعدد در کلیهها تشکیل میشوند و به تدریج باعث بزرگ شدن کلیهها و کاهش عملکرد آنها میشوند. دو نوع اصلی PKD وجود دارد:
- PKD اتوزومال غالب: شایعترین نوع که معمولاً در بزرگسالی علائم ظاهر میشود
- PKD اتوزومال مغلوب: نوع نادر که در نوزادی یا کودکی علائم ظاهر میشود
علائم بیماری پلیکیستیک کلیه:
- درد پهلو یا کمر
- وجود خون در ادرار
- فشار خون بالا
- عفونتهای مکرر ادراری
- سنگ کلیه
- نارسایی کلیه در مراحل پیشرفته
درمان بیماری پلیکیستیک کلیه:
درمان شامل کنترل علائم و عوارض است:
- کنترل دقیق فشار خون
- مدیریت درد
- درمان عفونتهای ادراری
- تولاپتان (Jynarque) برای کند کردن پیشرفت بیماری در بیماران مناسب
- درمان نارسایی کلیه با دیالیز یا پیوند در مراحل پیشرفته
گلومرولونفریت
گلومرولونفریت التهاب گلومرولهای کلیه است که میتواند حاد یا مزمن باشد. این بیماری میتواند اولیه (محدود به کلیه) یا ثانویه (ناشی از بیماریهای سیستمیک) باشد.
انواع گلومرولونفریت:
- گلومرولونفریت پس از استرپتوکوکی: شایعترین نوع در کودکان
- سندرم گودپاسچر: بیماری خودایمنی با درگیری کلیه و ریه
- IgA نفروپاتی: شایعترین نوع گلومرولونفریت در بزرگسالان
- نفروپاتی غشایی: علت شایع سندرم نفروتیک در بزرگسالان
علائم گلومرولونفریت:
- ادرار خونی (هماچوری)
- ادرار کفآلود (پروتئینوری)
- فشار خون بالا
- تورم در صورت، دستها و پاها
- کاهش حجم ادرار
درمان گلومرولونفریت:
درمان بستگی به نوع و شدت بیماری دارد و ممکن است شامل کورتیکواستروئیدها، داروهای سرکوبکننده سیستم ایمنی، کنترل فشار خون و محدودیت نمک و مایعات باشد.
سرطان کلیه
سرطان کلیه ششمین سرطان شایع در مردان و هشتمین در زنان است. شایعترین نوع سرطان کلیه، کارسینوم سلول کلیوی (RCC) است که حدود ۹۰٪ موارد را تشکیل میدهد.
عوامل خطر سرطان کلیه:
- سیگار کشیدن
- چاقی
- فشار خون بالا
- سابقه خانوادگی سرطان کلیه
- بیماری پیشرفته کلیه و دیالیز طولانیمدت
- قرارگیری در معرض برخی مواد شیمیایی مانند کادمیوم و آزبست
علائم سرطان کلیه:
- وجود خون در ادرار (هماچوری)
- درد پهلو یا کمر
- توده در ناحیه شکم یا پهلو
- کاهش وزن غیرقابل توجیه
- تب متناوب
- خستگی شدید
درمان سرطان کلیه:
درمان بستگی به مرحله بیماری دارد:
- جراحی: نفرکتومی جزئی یا کامل، درمان اصلی برای سرطان کلیه موضعی
- درمانهای موضعی: کرایوآبلاسیون یا رادیوفرکوئنسی ابلیشن برای تومورهای کوچک
- درمانهای سیستمیک: ایمونوتراپی، درمانهای هدفمند و شیمیدرمانی برای بیماری متاستاتیک
تشخیص بیماریهای کلیه
آزمایشهای خون
- کراتینین سرم: شاخص اصلی عملکرد کلیه
- نیتروژن اوره خون (BUN): نشاندهنده تجمع مواد زائد نیتروژنی
- برآورد سرعت فیلتراسیون گلومرولی (eGFR): بهترین شاخص عملکرد کلیه
- الکترولیتها: سدیم، پتاسیم، کلر، بیکربنات
آزمایشهای ادرار
- تجزیه ادرار: بررسی پروتئین، خون، گلوکز و سلولها در ادرار
- کشت ادرار: تشخیص عفونتهای ادراری
- آزمایش پروتئین ادرار ۲۴ ساعته یا نسبت آلبومین به کراتینین: برای ارزیابی دفع پروتئین
- سیتولوژی ادرار: بررسی سلولهای غیرطبیعی برای تشخیص سرطان
تصویربرداری
- سونوگرافی کلیه: روش اولیه برای ارزیابی ساختار کلیهها
- سیتی اسکن: بهترین روش برای تشخیص سنگ کلیه و ارزیابی تومورها
- امآرآی: برای ارزیابی دقیقتر تومورها و عروق کلیه
- IVP (پیلوگرافی داخل وریدی): ارزیابی سیستم جمعکننده ادرار
- اسکن هستهای کلیه: ارزیابی عملکرد کلیهها
بیوپسی کلیه
در مواردی که تشخیص بیماری کلیه نامشخص است، ممکن است بیوپسی کلیه انجام شود. در این روش نمونه کوچکی از بافت کلیه با سوزن مخصوص برداشته شده و زیر میکروسکوپ بررسی میشود.
پیشگیری از بیماریهای کلیه
راهکارهای پیشگیری
- کنترل فشار خون: حفظ فشار خون زیر ۱۳۰/۸۰ میلیمتر جیوه
- کنترل قند خون: در بیماران دیابتی، حفظ HbA1c زیر ۷٪
- رژیم غذایی سالم: محدودیت نمک، پروتئین و فسفر
- حفظ وزن مناسب: جلوگیری از چاقی
- نوشیدن آب کافی: حداقل ۸-۱۰ لیوان آب در روز
- ترک سیگار: سیگار خطر بیماری کلیه را دو برابر میکند
- پرهیز از مصرف خودسرانه داروها: به ویژه مسکنهای NSAID
- ورزش منظم: حداقل ۳۰ دقیقه فعالیت بدنی در روز
درمانهای پیشرفته بیماریهای کلیه
پیوند کلیه
پیوند کلیه بهترین گزینه درمانی برای بیماران با نارسایی کلیه مرحله نهایی است. کلیه پیوندی میتواند از اهداکننده زنده یا فوتشده باشد. موفقیت پیوند کلیه در مراکز مجهز به بیش از ۹۵٪ در یک سال و ۸۰٪ در ۵ سال میرسد.
دیالیز
هنگامی که کلیهها قادر به انجام وظایف خود نیستند، دیالیز میتواند جایگزین عملکرد کلیه شود. دو نوع اصلی دیالیز وجود دارد:
- همودیالیز: خون از بدن خارج شده، از طریق دستگاه دیالیز تصفیه و سپس به بدن بازمیگردد. معمولاً سه بار در هفته و هر بار ۴ ساعت انجام میشود.
- دیالیز صفاقی: از پرده صفاق به عنوان فیلتر استفاده میشود. مایع دیالیز از طریق کاتتر به داخل حفره شکم ریخته و پس از چند ساعت خارج میشود.
درمانهای هدفمند و ایمونوتراپی
برای سرطان کلیه پیشرفته، درمانهای جدیدی توسعه یافتهاند:
- درمانهای هدفمند: داروهایی که مسیرهای خاص سیگنالینگ سلول سرطانی را مسدود میکنند (مانند سونیتینیب، پازوپانیب)
- ایمونوتراپی: داروهایی که سیستم ایمنی بدن را برای مبارزه با سرطان فعال میکنند (مانند نیولوماب، ایپیلیموماب)
سوالات متداول درباره بیماریهای کلیه
شایعترین علائم بیماری کلیه چیست؟
شایعترین علائم بیماری کلیه شامل تورم در پاها و صورت، خستگی مفرط، تغییر در دفعات و حجم ادرار، کف کردن ادرار، درد در ناحیه پهلوها، فشار خون بالا و تهوع و استفراغ میباشد. با این حال، بسیاری از بیماریهای کلیه در مراحل اولیه بدون علامت هستند.
آیا سنگ کلیه قابل درمان است؟
بله، سنگ کلیه با روشهای مختلفی از جمله دارودرمانی، سنگشکنی با امواج صوتی (ESWL)، یورتروسکوپی (URS) و جراحی قابل درمان است. انتخاب روش درمان بستگی به اندازه، موقعیت و نوع سنگ دارد. سنگهای کوچک معمولاً خودبهخود دفع میشوند، در حالی که سنگهای بزرگتر نیاز به مداخله پزشکی دارند.
نارسایی کلیه چگونه درمان میشود؟
درمان نارسایی کلیه بستگی به مرحله بیماری دارد. در مراحل اولیه با کنترل فشار خون، رژیم غذایی و دارو مدیریت میشود. در مراحل پیشرفته ممکن است نیاز به دیالیز یا پیوند کلیه باشد. هدف از درمان، کند کردن پیشرفت بیماری و حفظ کیفیت زندگی بیمار است.
چگونه میتوان از بیماری کلیه پیشگیری کرد؟
پیشگیری از بیماری کلیه شامل کنترل فشار خون و قند خون، حفظ وزن مناسب، نوشیدن آب کافی، ترک سیگار، پرهیز از مصرف خودسرانه داروها به ویژه مسکنها، و انجام معاینات منظم پزشکی است. افراد با سابقه خانوادگی بیماری کلیه باید تحت نظارت دقیقتری قرار گیرند.
تفاوت بین نارسایی حاد و مزمن کلیه چیست؟
نارسایی حاد کلیه کاهش ناگهانی عملکرد کلیه است که در عرض چند ساعت یا چند روز اتفاق میافتد و اغلب قابل برگشت است. نارسایی مزمن کلیه کاهش تدریجی عملکرد کلیه در طی ماهها یا سالها است که معمولاً غیرقابل برگشت بوده و پیشرونده است.
آیا بیماری کلیه ارثی است؟
برخی بیماریهای کلیه مانند بیماری پلیکیستیک کلیه، سندرم آلپورت و نفروپاتی IgA میتوانند ارثی باشند. اگر سابقه خانوادگی بیماری کلیه دارید، مهم است که با پزشک مشورت کرده و تحت بررسیهای منظم قرار گیرید.
دکتر افشین مولایی
متخصص کلیه و مجاری ادراری با بیش از ۱۵ سال سابقه در درمان بیماریهای سیستم ادراری-تناسلی، عضو انجمن نفرولوژی ایران و دارای بورد تخصصی. تخصص ویژه در درمان بیماریهای پیچیده کلیه و انجام جراحیهای پیشرفته اورولوژی.